Od jakiegoś czasu publikujemy na naszej stronie „Nekrologium” krzyżackie, czyli wspomnienie zmarłych sióstr, braci, domowników i dobrodziejów Zakonu. Są wspominani przez wszystkich członków zgromadzenia codziennie. Od średniowiecza stanowi to ważny element liturgii i jest narzędziem budowania tożsamości Zakonu. Poniżej publikujemy tłumaczenie wykładu Ojca Ewalda Volggera OT na temat znaczenia „Nekrologium” oraz procesu budowania własnego „Martyrologium”, które powstało w wyniku niedawno zakończonego projektu badawczego.
Ewald Volgger OT
Nekrologium jako instrument budowania kultury pamięci: przykład Zakonu Krzyżackiego
(Wykład wygłoszony na dorocznej konferencji Stowarzyszenia Archiwów Zakonów Austriackich, 5 maja 2025 r., w Linzu)
Sposób, w jaki wspomina się zmarłych, mówi również coś o żyjących. Wspólnota chrześcijańska pamięta o zmarłych nie dlatego, że umarli, ale dlatego, że żyją przed Bogiem i jednoczą się z ziemskimi pielgrzymami w dziękczynieniu, uwielbieniu i błaganiu. Tożsamość wspólnoty jest zakorzeniona w jej przeszłości. To, co ją kształtuje i zobowiązuje z przeszłości, staje się jej dziedzictwem. Zarówno jej rozwój, jak i tożsamość kształtowane są przez udane i pozytywne drogi, a także te katastrofalne i trudne. Wydarzenia historyczne są kategoryzowane i interpretowane na różne sposoby. Mogą one również stać się kością niezgody i prowadzić do kontrowersyjnych sporów, które są uciążliwe i utrudniają konieczną ponowną ocenę. Członkowie zakonów byli na różne sposoby zaangażowani i uwikłani w wydarzenia i procesy, które muszą być uczciwie oraz jasno przedstawione i ocenione w procesie rozliczenia z przeszłością.
Zakon Krzyżacki został założony jako wspólnota szpitalna w Ziemi Świętej podczas III Krucjaty (1189/1190) w pobliżu Akki. Ta wspólnota, z ochroną udzieloną przez papieża Klemensa III (panującego w latach 1187–1191) 6 lutego 1191 r., otrzymała nazwę niemieckiego szpitala w Jerozolimie i związanego z nim kościoła św. Marii, „Bracia Domu Niemieckiego św. Marii w Jerozolimie”.W 1198 r. została przekształcona w zakon rycerski, krok potwierdzony przez papieża Innocentego III (panującego w latach 1198–1216) w 1199 r. Zakon rozprzestrzenił się po Europie z setkami komturstw i innych struktur. Państwo zakonu krzyżackiego w Prusach, z siedzibą w zamku Malbork/Marienburg koło Gdańska (Polska), jest szczególnie godne uwagi. Konflikty polityczne i militarne miały miejsce w ramach działalności misyjnej, zleconej i zatwierdzonej przez Stolicę Apostolską. Wydarzenia te są dziś postrzegane inaczej z perspektywy kościelnej i teologicznej, niż w okresie średniowiecza. Reformacja i jej konsekwencje doprowadziły do upadku państwa zakonnego na terytorium pruskim. Polityka Napoleona doprowadziła do kasaty zakonu w krajach Związku Reńskiego. Jedynie w Cesarstwie Austriackim zakon mógł doświadczyć odrodzenia po Kongresie Wiedeńskim (1814–1815). W XIX wieku nastąpiło odrodzenie zakonu sióstr zakonnych, poświęconych pielęgniarstwu i edukacji. Jednocześnie przywrócono klasztory księży, co było warunkiem wzmocnienia gałęzi kapłańskiej. Gałąź ta, wraz z inkorporowaną wspólnotą sióstr zakonnych, zapewniła przyszłość zakonowi po jego przekształceniu w wspólnotę czysto duchowną w latach 1923–1929.
W wyniku I wojny światowej i powstania nowych państw, osamotniony zakon krzyżacki w ramach monarchii austriackiej został zmuszony do podziału na prowincje we Włoszech, Austrii, Słowenii i Czechosłowacji. Totalitarne systemy faszyzmu, narodowego socjalizmu i komunizmu, z ich ogromnym cierpieniem, przemocą i prześladowaniami, stanowiły ogromne wyzwanie, objawiając się bezsilnością i zakazami, oporem i nieposłuszeństwem, a kulminacją było stłumienie Zakonu przez państwo. Wielu członków Zakonu doświadczyło prześladowań i inwigilacji, uwięzienia i tortur. Niektórzy stracili życie w obozach koncentracyjnych, obozach zagłady lub, jak w przypadku braci w Słowenii, w wyniku wzajemnych prześladowań ludności i machinacji wielkich mocarstw. Obowiązkiem wspólnoty jest nie zapomnieć o tych czasach, pogodzić się z nimi i krytycznie ocenić własny udział w złu. Przede wszystkim należy uszanować walkę z tymi negującymi życie i nieludzkimi mocarstwami, aż do męczeństwa. Wymaga to wielopłaszczyznowych ścieżek i kroków w kierunku jasnego i sprawiedliwego zrozumienia przeszłości oraz równie sprawiedliwej i godnej ponownej oceny. Rodzi to również pytanie o to, jak wspólnota upamiętnia zmarłych, którzy padli ofiarą systemów totalitarnych i którym odmówiono możliwości życia śladami Chrystusa. W szczególności przywołuje się na myśl tych, którzy – zainspirowani wartościami i impulsami Kazania na Górze – poważnie potraktowali przykład Jezusa, aż do krzyża.
„Nekrologium” Zakonu Krzyżackiego jako wkład w kulturę pamięci
Jak praktycznie każdy zakon, Zakon Krzyżacki podtrzymuje tradycję upamiętniania zmarłych, w ramach której sporządzany i prowadzony jest chronologiczny rejestr zmarłych – zwany również nekrologiem. Podczas gdy zmarłych zazwyczaj rejestruje się jedynie podając ich imię i nazwisko, miejsce i datę śmierci oraz, w stosownych przypadkach, funkcje pełnione w zakonie, męczennikom i świadkom wiary, którzy padli ofiarą reżimów totalitarnych, należy poświęcić krótką biografię. Dla niektórych dostępne informacje są ograniczone, co sprawia, że ich gromadzenie i przechowywanie jest tym cenniejsze.
„Nekrologium.Martyrologium”
Projekt badawczy, realizowany w Instytucie Studiów Liturgicznych i Teologii
Sakramentalnej Wydziału Teologicznego Katolickiego Uniwersytetu Prywatnego w Linzu, pod moim kierownictwem, miał na celu zebranie i przeanalizowanie istniejących nekrologów poszczególnych domów Braci i Sióstr w Słowenii, Czechach, Austrii, Niemczech i Włoszech oraz porównanie ich z danymi zawartymi w archiwach zakonu, cmentarzach, biuletynach i innych archiwach (np. archiwach wojskowych, archiwach państwowych). Celem było zapewnienie jak najpełniejszej dokumentacji zmarłych od początku XVIII wieku do dnia dzisiejszego. Projekt badawczy został zakończony w 2017 roku publikacją „Nekrologium.Martyrologium Zakonu Krzyżackiego”. W projekcie zleconym przez Zarząd Generalny uczestniczyli Rada Generalna, przełożeni prowincjalni braci i sióstr, a także przełożeni poszczególnych domów i poszczególnych braci i sióstr.
Codzienne wspomnienie zmarłych
Każdy dzień kalendarzowy ma jedną stronę. Pod datą podano rok śmierci, imię zmarłego oraz miejsce zgonu. W niektóre dni odnotowywane są inne ważne wydarzenia z historii Zakonu, mające znaczenie dla samoświadomości wspólnoty. Jeśli w tym dniu wspominani są męczennicy lub świadkowie wiary, na następnej stronie znajduje się krótka biografia.
Nekrolog oferuje kilka możliwości codziennego wspominania zmarłych we wspólnocie. Można go włączyć do Komplety lub celebracji Eucharystii. Szczególnie polecane są Nieszpory, ponieważ zawierają one modlitwę wstawienniczą za zmarłych. Nekrolog może również mieć miejsce jako szczególny moment po wspólnym posiłku, tradycyjnie po kolacji w klasztorach Zakonu. W przypadku osobnego wydarzenia, zawiera on następujące elementy: otwarcie, nadanie imienia zmarłemu, psalm, modlitwę oraz, w stosownych przypadkach, Ultima (antyfonę maryjną). Na szczególną uwagę zasługuje unikatowy, dwuczęściowy psalm (Tonus Jacobi) oraz specjalnie skomponowana antyfona Ef 5,14 z melodią muzyka Wolfganga Reisingera.
Specjalne Dni Pamięci z krótkimi biografiami
Wśród licznych zmarłych braci (rycerzy, księży, braci zakonnych), sióstr zakonnych, a także współpracowników i dobroczyńców Zakonu, znajdują się 33 osoby, których biografie prezentowane są od początku XIX wieku. Nie wszyscy z nich byli męczennikami w ścisłym tego słowa znaczeniu, ale byli świadkami wiary, a jednocześnie ofiarami nieludzkiego traktowania, nienawiści i pogardy dla ludzkości. W tradycji Kościoła osoby takie nazywano „wyznawcami”. Upamiętnia się ich poprzez nekrologi i codzienne wspominanie zmarłych, co każdego roku przybliża ich całej wspólnocie zakonnej podczas modlitw za zmarłych. Krótka biografia, którą można czytać na głos podczas posiłków lub, w razie potrzeby, w trakcie czytania, stanowi zwięzły przegląd ich świadectw.
Śmierć ojca Gvido Krischa jest opisywana jako przykład takiej prezentacji, ponieważ pokazuje, że wiele informacji na temat okoliczności i tła zabójstwa współbrata jest również rejestrowanych. W ten sposób relacja biograficzna staje się jednocześnie dokumentem historycznym.
Ojciec Gvido Krisch OT
Ojciec Gvido (Johann) Krisch urodził się 14 maja 1883 roku w Rieg koło Gottschee (Kočevska Reka) w Krainie, jako tamtejszy Niemiec. Ukończył szkołę średnią w Lublanie i wstąpił do nowicjatu 12 października 1902 roku. Śluby zakonne złożył 13 października 1903 roku, a śluby wieczyste 15 października 1906 roku. Święcenia kapłańskie przyjął w Lublanie 15 lipca 1907 roku. Następnie pełnił posługę kapłańską w Lublanie, a później kapelana w Czernemblju. 1 sierpnia 1918 roku, z powodów zdrowotnych, został odwołany przez przeorat w Lublanie do klasztoru w Križanke. 1 stycznia 1932 roku został przyjęty do zakładu psychiatrycznego w Novo Celje.
Po zajęciu słoweńskiej Styrii przez wojska niemieckie, wiosną 1941 roku natychmiast rozpoczęto przygotowania do działań asymilacyjnych. Celem tych działań była całkowita germanizacja i nazyfikacja kraju oraz wszystkich jego obywateli. Naród słoweński jako całość etniczna miał zostać wytępiony. […] Nagannym celem narodowych socjalistów było stworzenie „rasowo czystego”, genetycznie zdrowego i produktywnego niemieckiego „ciała narodowego”. Dążyli oni również do całkowitej eliminacji tak zwanych „niższych” i „życia niegodnego życia”. Adolf Hitler wydał przywódcy Rzeszy Bouhlerowi i jego osobistemu lekarzowi, dr. Brandtowi, „dekret o uśmiercaniu z litości”, który stanowił, że „według ludzkiego osądu, po najbardziej krytycznej ocenie ich stanu, nieuleczalnie chorym pacjentom można przyznać śmierć z litości”. Centralne biuro ds. organizacji i wdrażania nazistowskiej eutanazji utworzono w Berlinie przy Tiergartenstrasse 4, stąd nazwa „T4”.
Wiosną 1940 roku, oprócz wybranych ośrodków w Grafeneck w Brandenburgii, Pirnie-Sonnenstein, Bernburgu i Hadamar, w centrum eutanazji w ramach realizacji „Akcji T4” przekształcono również zamek Hartheim niedaleko Linzu w Górnej Austrii. Mieszkańcy mieli stać się pierwszymi ofiarami ośrodka zagłady w Hartheim. Pierwszy transport ofiar morderstw dotarł do Hartheim 20 maja 1940 roku. 9 czerwca 1941 roku niemieccy żołnierze przewieźli autobusami 357 pacjentów z kliniki psychiatrycznej w Novo Celje do Spielbergu koło Grazu, skąd pociągiem przewieziono ich w okolice Linzu, a następnie autobusem do zamku Hartheim w Alkhoven koło Linzu, gdzie zostali zamordowani zgodnie z programem eutanazji i nacjonalistycznymi przepisami.
Rezultat projektu
Projekt badawczy z powodzeniem skonsolidował informacje dostępne wcześniej w zakonie i ukształtował koncepcję pamięci. Powstałe w jego wyniku krótkie biografie członków zakonu, których śmierć można uznać za męczeństwo lub za wyjątkowe świadectwo wiary, spotkały się z zainteresowaniem. Nekrolog.Martyrologium wzbudziło zauważalne zainteresowanie losem tych członków w prowincjach zakonu. Dzięki charakterystycznej szacie graficznej księgi, ze skórzaną oprawą i krzyżem zakonnym, a także wkomponowanym elementom artystycznym i możliwości celebracji liturgicznej, powstało trwałe dzieło świadomej pamięci. Jest ono zintegrowane z codziennym upamiętnieniem zmarłych praktykowanym w domach zakonnych. Modlitewnik Zakonu Krzyżackiego oferuje dedykowaną modlitwę dla tych świadków wiary, co można postrzegać zarówno jako owoc tego projektu, jak i jako sposób na zapewnienie ciągłości tej pamięci. Dzień postu i wstrzemięźliwości odniósł się do wielu osób, ale niektórzy uważają go również za zbyt intensywny lub trudny. W Słowenii trwają obecnie starania o beatyfikację o. Ivana Salmiča (1914–1943), księdza zamordowanego we własnej wsi. Pożądane byłoby dodanie do listy „towarzyszy” kolejnych męczenników. Projekt ten nadał formę uczczeniu pamięci wyrażanej przez to święto. Jednym z celów projektu było wyraźne uwypuklenie zagrożeń ze strony totalitaryzmu.
Ewald Volgger OT studiował filozofię i teologię w Brixen, Wiedniu, Oksfordzie i Rzymie. Złożył profesję wieczystą w 1985 roku, a święcenia kapłańskie przyjął w 1987 roku. Od 1993 roku jest profesorem liturgii i teologii sakramentalnej w Brixen i Linzu (www.ku-linz.at). W latach 2000–2015 był sekretarzem generalnym Zakonu Krzyżackiego. Od czasu studiów uniwersyteckich zajmuje się sprawami swojego zakonu, pełniąc funkcję przewodniczącego Komisji Liturgicznej oraz moderatora Komisji Prawa Własnościowego Zakonu.
Kontakt: ewald.volgger@deutscher-orden.at
